मंगळवार, ४ ऑगस्ट, २०२०

मधुबनी चित्रकला

मधुबनी चित्रकला 

मधुबनी चित्रकलेची उत्पत्ती प्राचीन काळाने झाली आहे आणि परंपरेनुसार असे म्हटले आहे की, चित्रकला ही पध्दत रामायणच्या वेळी घडली होती, जेव्हा राजा जनक यांनी आपली मुलगी सीता हिच्या विवाहाच्या वेळी चित्रकारांना भगवान रामाला चित्रित करण्यास सांगितले होते.

मधुबनी  चित्रकला  सध्याच्या मधुबनी शहराच्या आसपासच्या गावांमधील महिलांनी पारंपारिकरित्या जतन  केली आहे .मधुबनीचा शाब्दिक अर्थ मधमाशी आणि मिथिलाचा परिसर होतो. 

१९३४ मध्ये बिहारच्या भूकंपानंतर  आय.सी.एस चे तत्कालीन एस.डी.ओ, श्री. डब्ल्यू.जी.आर्चर,यांनी ही मधुबनी  चित्रे बाहेरील जगाच्या नजरेत आणली.

अखिल भारतीय हस्तशिल्प मंडळाने मधुबनीच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या श्रीमती जगदंबा देवीसारख्या उत्कृष्ट कलाकारांच्या चित्रांची विक्री सुलभ करण्यासाठी वॉल्स अँड फ्लोरऐवजी कागदावर रंगविण्यासाठी प्रोत्साहित केले.

सीता देवी, महासुंदरी देवी, ओखा देवी, बौआ देवी आणि कर्पूरी देवी आणि बरेच महिला कलाकार समोर आले . 

पिपुल जयकर, भास्कर कुलकर्णी, उपेंद्र महारथी आणि ललित नारायण मिश्रा यांना देश-विदेशात चित्रकला लोकप्रिय करण्याचे श्रेय जाते.

मधुबनी, दरभंगा, सीतामढी, श्योहर, समस्तीपूरचा एक भाग, पूर्णिया आणि मुझफ्फरपूर येथे भारतीय चित्रांची संस्कृती आहे . 

निसर्ग आणि पौराणिक घटनांचे चित्रण  या कलेचा मूळ गाभा आहे. सामान्यत: सर्व चित्रांची पार्शवभूमी कृष्ण, राम, शिव, दुर्गा, लक्ष्मी, काली आणि सरस्वती अशा हिंदू देवतांच्या आसपास फिरते. 

सूर्य, चंद्र यासारख्या नैसर्गिक वस्तू आणि तुळशीसारख्या धार्मिक वनस्पती आणि लग्नासारखे सामाजिक कार्यक्रम देखील रंगविले गेले आहेत. 

उत्सव आणि धार्मिक कार्यक्रम आणि जन्म, उपनयन (पवित्र धागा सोहळा) आणि विवाह यासारख्या जीवनचक्रातील घटना भिंतींवर चित्रित केलेली आहेत. 

Madhubani different pattern 1


१९६० च्या दशकात हे आर्ट ड्रॉईंग पेपरवर साकारले गेले. यामुळे या कलेला एक नवीन स्वातंत्र्य आणि सर्जनशीलता आली .आता बिहारी महिला फॅब्रिक पेंटसह मधुबनी पेंटिंग्जची शैली साडी, दुपट्ट इत्यादींवर वापरतात.

madhubani different pattern 2


कलाकार नैसर्गिक स्त्रोतांकडून रंग तयार करतात. काळा  रंग शेणाच्या सोबत मिसळून प्राप्त केला जातो;
हळद किंवा परागकण पासून पिवळा, निळी पासून निळा,फुलापासून विविध रंग  किंवा लाल रंग चंदनापासून ,झाडाच्या पानांचा हिरवा, तांदळाच्या पावडरचा पांढरा, पलाशाच्या फुलांपासून केशरी,बकरीचे दुध,अरबी आणि बीनच्या वनस्पतींमधील रस मिसळून इतर कच्चा माल तयार केले जातो. 

रंग न छापता सपाट लावले जातात. तिरप्या किंवा सरळ लहान रेषांनी भरलेल्या रेषांमधील अंतर बाह्यरेखासाठी सहसा एक दुहेरी रेखा तयार केलेली असते.

मधुबनी चित्रकले मध्ये  कोणत्याही अत्याधुनिक साधनांची आवश्यकता नाही. कलाकार अद्यापहि  आधुनिक पेंटब्रशशी परिचित नाहीत.बांबूच्या लाकडापासून बनविलेले एक ब्रश, जाड भरण्यासाठी वापरलेला इतर ब्रश जो एका लहान काठीला जोडलेल्या कपड्याच्या छोट्या तुकड्याने तयार केला जातो.


हिंदू महाकाव्य रामायण 

Ramayana scene

हिंदू महाकाव्य रामायण 

हिंदू हिंदू महाकाव्य रामायण मध्ये, शक्तिशाली राजा रावण रामाची पत्नी सीतेचे अपहरण करतो.  तिला  विचलित करण्यासाठी  सोन्याचे हरिण बनून मारीच येतो. व राम हरीण शिकारी साठी जातो. व रावण सितेच अपहरण करतो हा याप्रसंगी वरील चित्रात साकारलं आहे. 

कालिया मर्दन 


kaliya mardan

कालिया मर्दन 

युवा कृष्णाने नदीच्या शांततेत भंग  निर्माण करणाऱ्या सर्प कालिया ला ठार केले.  हा प्रसंग वरील चित्रात साकारला आहे . 

कालीमाता 

kalimata

कालीमाता 

सिंह वर विराजमान होऊन राक्षसांचा विनाश करण्यास निघालेल्या कालीमातेला वरील चित्रात साकारले आहे . 

मधुबनी चित्रकला हि ग्रामीण भागातील कलाकारांचे व्यासपीठ आहे. या कलेचा जगातील स्तरावर प्रसार करण्यासाठी अनेकांनी प्रयत्न देखील केले आहेत . या कलेत पारंगत असलेले ४००० पेक्षा जास्त नोंदणीकृत कलाकार आज काम करत आहेत. अनेक महिला बचत गट यात काम करत आहेत . अनेक स्वयंसेवी संस्था देखील या कामात मदत करीत आहेत. 

या कलेत पारंगत चित्रकारांना अनेक पुरस्कार देखील मिळाले आहेत. 

राष्ट्रीय पुरस्कार विजेते :

श्रीमती जगदंबा देवी - १९७०
श्रीमती सीता देवी - १९७५
श्रीमती गंगा देवी - १९७६
श्रीमती गोदावरी दुट्टा - १९८०
श्रीमती महसूंदरी देवी - १९८१

राज्य पुरस्कार विजेते :

श्रीमती महसूंदरि देवी - १९७८-७९
श्रीमती कार्पोरी देवी - १९८०-८१
श्रीमती शशिकला देवी - १९८०-८१
श्रीमती हीरा मिश्रा - १९८१-८२