शनिवार, २४ ऑक्टोबर, २०२०

दसरा म्हणजे भक्ती व शक्ती ह्यांचे पवित्र मिलन

दसरा म्हणजे भक्ती व शक्ती ह्यांचे पवित्र मिलन !

' यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर:।

तत्र श्रीर्वीजयो भूतीर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ '

जेथे योगेश्वर कृष्ण आहे, धनुर्धंर पार्थ आहे तेथेच विजय आहे. लक्ष्मी आहे, कल्याण आहे आणि शाश्वत शान्ती आहे असे माझे मत आहे; असे संजयाने गीतेच्या अंतिम श्लोकात  म्हटले आहे. योगेश्वर कृष्ण म्हणजे ईशकृपा, आणि धनुर्धर  पार्थ म्हणजे मानव प्रयत्न ह्या  दोहोंचा जेथे संगम होतो तेथे काय असंभव आहे ? वाढता मानव प्रयत्न आणि अवतरत्या ईशकृपेचे जेथे मिलन होते तेथे विजयाचाच धंटानाद संभवतो ही निर्विवाद घटना आहे. दसऱ्याचा उत्सव म्हणजे भक्ती व शक्ती ह्यांचा समन्वय समजावणारा उत्सव.  नवरात्राचे नऊ दिवस जगदंबेची उपासना करून शाक्ति प्राप्त केलेला मनुष्य विजय प्राप्तीसाठी येथे नाचू लागणे अगदी स्वाभाविक आहे. ह्या दृष्टीने पाहता दसऱ्याचा उत्सव म्हणजे विजय प्रस्थानाचा उत्सव. 

भारतीय संस्कृती वीरतेची पूजक आहे. शोर्यांची उपासक आहे. व्यक्ती व समाज ह्यांच्या रक्तात वीरता प्रगटावी ह्यासाठी दसऱ्याचा उत्सव आहे. जर युद्ध अनिवार्यच असेल  तर शत्रूच्या हल्ल्याची वाट न पाहाता त्याच्यावर चढाई करून त्याचा पराभव करणे ही कुशल राजनीती आहे. शत्रूने आपल्या राज्यात घुसून लुटमार केल्यानंतर त्याच्याशी लढाईची तयारी करण्याएवढे आपले पूर्वज नादान नव्हते ते तर शत्रूचा दुर्व्यवहार कळताच त्याच्या सीमेवर अचानक हल्ला करीत. रोग व शत्रू द्याना उत्पन्न होताच दाबले पाहिजे. एकदा जर त्याचे पाय पसरले  गेले  तर मग त्याच्यावर ताबा मिळविणे मुश्‍किल बनते. 

प्रभु रामचंद्राच्या वेळेपासूनच हा दिवस विजय प्रस्थानांचे प्रतीक बनला आहे. भगवान रामचंद्राने रावणावर मात करण्यासाठी ह्याच दिवशी प्रस्थान केले  होते. छत्रपती शिवाजीनेही औरंगजेबाला जेरीस आणण्यासाठी ह्याच दिवशी प्रस्थान करून हिन्दु धर्माचे रक्षण केले होते. आपल्या इतिहासात अशी अनेक उदाहरणे आहेत की, हिंदु राजे ह्या दिवशी विजय प्रस्थान करीत होते.

पावसाच्या कृपेने मानव धनधान्याने समृद्ध झालेला असतो, त्याच्या मनात आनंद मावत नसतो, नसानसात उत्साहाची कारंजी उसळत असतात अशा वेळी व्याळा विजय प्रस्थान करावे असे वाटते हे अगदी स्वाभाविक आहे. शिवाय पाऊस संपलेला असल्यामुळे रस्त्यावरीळ चिखल वाळलेला असतो, हवामान अनुकूल असते, आकाश  स्वच्छ असते. असे वातावरण युद्धाला अनुकूलता प्राप्त करून देणारे असते. नऊ-नऊ दिवस जगदंबेची उपासना करून प्राप्त केलेली ठाक्तीही शात्रचा संहार करायला प्रेरक होत असते.

रघुराजावरही सीमोल्लंघन करण्याचा प्रसंग आला होता. रघुराजाकडे वरतंतूचा शिष्य कौत्स गुरुदक्षिणेसाठी सोन्याच्या चौदा कोटी मोहरा मागायला आला होता. सर्व दक्षिणा दान करून शरदाच्या मेघाप्रमाणे रघुराजा निष्कांचन झालेला होता. रघुराजांला वाटले, वेदविद्या व्रतस्नातक गुरुदक्षिणेसाठी आपल्याजवळ आला आणि तो रिकाम्या हातानी आपल्या आंगणातून परत गेला  तर आपल्या सात पिढ्या लज्जित होतील, हा अध:पात आपण होऊ देणार नाही.

रघूने कुबरे, जो नेहमी धन-संग्रह करूनच बसलेला असतोसीमोल्लंघनाचे 'अल्टीमेटम ' पाठविले. घाबरून कुबेराने शमी वृक्षावर सोन्याच्या मोहरांचा पाऊस पाडला . शमी वृक्षाने वैभव दिले म्हणून त्यांचे पूजन होऊ लागले. पांडवानी आपली दिव्य अस्त्रे  शमी - वृक्षावर लपवून ठेवली होती म्हणूनही त्यांचे माहात्म्य वाढलेले आहे.

रघूने शमीवृक्षावर पावसाच्या रूपात पडलेल्या सोन्याच्या मोहरा कोत्साला दिल्या. चौदा कोटीपेक्षा अधिक घेणार नाही असा त्याने आग्रह धरला आणि तुझ्या निमित्ताने आलेली ही संपत्ती आहे तेव्हा अधिक झालेल्या संपत्तीने मी माझी तिजोरी भरणार नाही असा आग्रह्म रघुने धरला, वैभव न घेण्यासाठी धरलेला आग्रह कदाचित्‌ केवळ भारतातच, पाहायला  मिळेल , जादा असलेल्या सोन्याच्या मोहरा लोकांकडून लुटविल्या गेल्या.

सुवर्णमोहरांचे प्रतीक म्हणून आम्ही शमीूजनानंतर शमीची पाने आपण एकमेकांना देतो. जे वैभव  मिळाले  आहे ते मी एकटा भागणार नाही,आपण सर्वे मिळून भोगू या. आपण वाटून खाऊ. केवढा उदात्त भाव ! 

दसऱ्याचा दिवस म्हणजे समाजात असलेल्या दीन, हीन, लाचार तसेच भोगवृत्तीचा संहार करण्यासाठी कटिबद्ध होण्याचा दिवस. बाह्य शत्रूबरोबरच  आत बसलेल्या षडरिपूवर विजय मिळविण्यासाठी कृतनिश्चयी बनण्याचा  दिवस! दसरा म्हणजे वीरतेचे वैभव, शौर्याचा शुंगार व पराक्रमाची पूजा ! दसरा म्हणजे भक्ती व शक्ती ह्यांचे पवित्र मिलन !

संदर्भ : संस्कृति पूजन पुस्तक 




कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा

Do not enter the spam link in the comment box

सर्वाधिक वाचलेले लेख